MaoriThis is a featured page

From: http://www.un.org/esa/socdev/unpfii/en/declaration.html

Te Whakapuakitanga o te Runanga
Whakakotahi i ngä Iwi o te Ao mo ngä
Tika o ngä Iwi Taketake


Hei Täpiri
Ko tä Te Huihuinga Whänui
Te Whakapuakitanga ä te Runanga Whakakotahi i ngä Iwi o te Ao mo ngä Tika o
ngä Iwi Taketake
Nä runga i ngä ärahitanga o ngä putake me ngä tikanga o te Kawenata ä Te Runanga
Whakakotahi i ngä Iwi o te Ao, me te whakapono ä ngä rohe pötae ka tutuki pai ona nei
oati katoa i raro i taua Kawenata,
Me te ämine mai he örite te mana o ngä Iwi Taketake ki etahi atu Iwi, kia aronui ano hoki
ki te mana o enei iwi ki te noho rerekë, ki tä rätou e hiahia ana, me tautokohia.
Tera ano te äminetia ko ngä rourou ä ngä Iwi katoa ka häpai i te whänuitanga me te
höhonutanga o te ao tangata me ona tikanga, na konei te kitea o te hononga o te ira
tangata,
Tera ano te äminetia ko ngä kawa, ngä ture me ngä tikanga whakahaere e
whakamanamana ana i tetahi Iwi, tetahi tangata kotahi ränei na tona käinga tipu te take,
na te tae ranei o tona kiri, tona haahi, whakapapa me ona tikanga ä iwi he whakahäwea,
kei te hë i raro i ngä ähuatanga pütaiao, kei te hë i raro i te ture, he patu wairua, he hapa
ä iwi hoki,
Pumau tonu ki te körero, ina tü motuhake nga Iwi Taketake ki te whakamahi i a ratou nei
tika, me noho wätea tonu ratou mai nga momo whakahäwea katoa,
Na te mäharahara mea pëhia te Iwi Taketake mai ngä urupatu o mua na te
whakawehewehe, te urutomohia e tauiwi me te raupatuhia o a ratou whenua, rohe
pötae, a ratou nei rawa, ä na konei i tangohia ai to ratou mana ki te whakamahi i ä ratou
nei tika, arä ki te whakatipu i a ratou ano i raro i o ratou ano hiahia,
E aro atu ana ki te whakanui me te häpai i ngä tikanga tüturu a ngä Iwi Taketake i ahu
mai nei i a ratou hanga törangapu, hanga ohaoha me te whanaungatanga o ia iwi, o ratou
wairuatanga, hïtori me ngä poropiti, tüturu tonu te mana ki o ratou nei whenua, rohe
pötae me o ratou nei rawa,
Me te aro atu ano kia ohorere tonu te whakanui me te häpai i ngä tikanga tüturu a
ngä Iwi Taketake i mokohia nei ki ngä tiriti, ngä momo kawenata me era atu momo
whakaritenga i te taha o ngä Käwana,
Me mihi ki ngä iwi Taketake e whakatikatika nei ki te whakapakari i a ratou kaupapa
törangapu, ohaoha, me nga take ä iwi kia mutu ai ngä momo whakahäwea ahakoa
pehea, ahakoa kei hea,
Tüturu tonu mä ngä Iwi Taketake ano te mana whakahaere o ä ratou nei whenua, rohe
pötae me ä ratou rawa, kä äheia te whakapakari, ki te hiki ake ia ratou ano wänanga,
tikanga ä Iwi, kia hängai ki o ratou ano wawata o ratou tumanako hoki,
Me matua mohio ano ma te whakanui i te mätauranga o ngä Iwi Taketake e pä ana ki a
ratou tikanga tütuturu e kitea ai ngä hua pai hei tiaki, hei manaaki tika i te taiao,
Me te whakapono ano nä te hora o te marino ki ngä whenua me ngä rohe pötae o te
pakanga, ka kitea te tipu o te taha ohaoha me ngä kaupapa ä Iwi, te humarie me te
whanaungatanga, te möhiotanga me te whakaaro pai i waenga i ngä Iwi me ngä tängata
o te ao,
Me tino mohio rawa ki te tikanga o ngä whänau taketake me o ratou nei iwi käinga kia
mahitahi ki te whakatipu, ki te tohutohu, te ako me te poipoi i a ratou tamariki i raro i te
mana o te tamaiti,
Me te aro atu ki ngä tikanga kua whakaetia i roto i nga tïriti, nga tuhinga whakarite me
etahi atu kaupapa äwhina i waenga i ngä Käwana me ngä Iwi Taketake na te mea i etahi
wä ko enei take he take me ona nei kürakuraku katoa ka taka mai ki ngä whenua katoa
o te ao,
Me matua mohio ano, ko te kaha hono a ngä tïriti, ngä tuhinga whakarite me etahi atu
kaupapa äwhina, koia nei te puna hei whakakaha i te hononga o ngä Iwi Taketake me ngä
käwanatanga,
E whakaae ana ma te tutohinga a te Runanga Whakakotahi i ngä Iwi o te Ao, ma te
Kawenata täwähi ohaoha, ä Iwi, tikanga tuku iho, me te Kawenata täwähi tikanga
tangata, tikanga torangapu, täpiri atu ki te whakapuakitanga o Vienna me te hötaka
mahi hei whakatutuki i te tino rangatiratanga o nga tängata katoa, ka hoatu ai mä ratou
ano e tohu o ratou turanga törangapu, mä ratou ano hei whai, o ratau kaupapa ohaoha,
kaupapa ä iwi, whakapakari tikanga hoki.
Me aro atu ano kahore he tuhinga i roto i tenei whakapuakitanga, e ähei te aukati i te
tangata ahakoa ko wai, ki te whai i to ratau tino rangatiratanga e hängai ana ki ngä ture
täwähi.
Me mohio tuturu, mä te aro atu ki ngä tikanga ä te iwi taketake kua tähia ki tenei
whakapuakitanga ka häpaitia te nohotahi me te mahitahi i waenga i ngä Käwana me ngä
iwi taketake, ä, ko ona putakenga o te ture, käwanatanga ä iwi, whakanui i te tikanga
tangata, whakahäwea kore me te whakaaro pai, tetahi ki tetahi.
Te tohutohu i te käwanatanga kia hängai tonu, kia whakamahia ngä oati e pä ana ki ngä
iwi taketake i raro i ngä taputapu täwähi e pa ana ki te tika tangata kia körerotahitia i te
taha o ngö tängata nei.
Me te whakatauki he mahinga nui tä te Runanga Whakakotahi i ngä Iwi o te Ao mo ake
tonu atu ki te manaaki i ngä tika o ngä iwi taketake.
Me te whakapono o tenei whakapuakitanga te anga whakamua kia möhiotia, kia
höpaitia, kia manäkitia nga tika me te noho wätea o ngä iwi taketake me te whakamahi
ano ä te Runanga Whakakotahi i ngä iwi o te Ao i ngä rauemi katoa hei tutuki i tenei
take.
Me mohio tuturu, me whakatinana hoki i te mana o te tangata taketake ki nga tikanga
tangata katoa i roto i ngä ture täwähi me te mea ano, ka whai mana ngä iwi taketake
ki etahi kohinga tikanga ka ähei te whakamahi mo to ratou oranga tonutanga me te
whakapakari i a ratou ano.
Me mohio tuturu ano, he ähuatanga rerekë to ngä iwi taketake mai ia rohe, mai ia
whenua, na reira, me äta whakaaro tonu te mana ä rohe, me te mana ä whenua, tae noa
ki ngä tikanga hïtori, tikanga tuku iho, o tena iwi, o tena iwi.
Ko tenei te whakahau, e whai ake nei ko Te Whakapuakitanga o nga tika o ngä Iwi
Taketake na Te Runanga Whakakotahi i Ngä Iwi o Te Ao, kua eke ki nga taumata tenei
tutukitanga nä reira me whai i runga i te wairua kotahitanga, me te mana örite.

Upoko 1
Ka ähei ngä Iwi Taketake, ahakoa takitini, takitahi ranei, ki te whakamahi i ngä tikanga
tangata katoa me te noho kore here i raro i ngä ture o te tütohinga a Te Runanga
Whakakotahi I Ngä Iwi O Te Ao, Te Whakapuakitanga Tika Tangata Whänui me nga ture
Tika Tangata o Täwähi.
Upoko 2
Ka ähei te Iwi Taketake, ahakoa takitini, takitahi ranei ki te noho kore here, te pupuri
i te mana örite ki etahi atu iwi, kei a ratou ano te tikanga ki te noho ärai, mai te
whakahäwea, i raro i a ratou tikanga me kï, ko tera e pä ana ki to ratou whakapapa,
tuäkiri ranei.
Upoko 3
Ka mau tonu i te Iwi Taketake to ratou Tino Rangatiratanga, na tera ratou, te ähei ki te
whakatau kore here i to ratau tünga törangapu, me te whai kore here i nga taumata
ohaoha, me te whakapakari kaupapa ä iwi, taonga tuku iho hoki.
Upoko 4
I raro i te whakamahi ä nga iwi taketake i to ratou Tino Rangatiratanga, ka ähei ratou ki
te tü motuhake, ki te hanga Käwanatanga Motuhake, hei whakahaere i nga kaupapa i
waenga i a ratou ano, me te hanga pütea hei utu i aua whakahaere motuhake.
Upoko 5
Ka ähei ngä iwi taketake ki te whakatü, ki te häpai i a ratou ano kaupapa törangapu, ture,
ohaoha, kaupapa ä iwi, taonga tuku iho me te mea ano, ka ähei ratou ki te uru atu mena
ratou e hiahia ana, ki nga kaupapa törangapu, ohaoha, kaupapa ä iwi, taonga tuku iho a
te Käwanatanga.
Upoko 6
Kei ia tangata taketake ano te mana ki te kï, he iwi tuturu tona.
Upoko 7
1. Kei ia tangata taketake te mana whai oranga, oranga mana tinana, oranga mana
hinengaro, te noho kore here tonu, me te haumaru tinana.
2. He mana-ä-roopu to nga Iwi Taketake, kia noho kore here, kia noho i runga i te
rangimarie, me te haumaru, ano nei he iwi Motuhake ä, me kore rawa e pä ki a ratou
te kohuru, te tükino, me te kähaki tamariki, mai tetahi roopu ki tetahi atu.
Upoko 8
1. Ko te tikanga, kia kaua ngä Iwi Taketake, takitini, takitahi ranei, e urutomohia, ka
pëhia kia huri hei tauiwi, kia kaua ano e turakihia o ratou tikanga tuku iho.
2. Me hanga e ngä Käwanatanga he huarahi hei ärai atu, hei whakaea ranei:
a) I ngä mahi whakaiti i te mana tangata, i nga tikanga tuku iho, whakapapa hoki;
b) I ngä mahi raupatu whenua, rohe pötae, taonga hoki;
c) I ngä mahi kähaki tängata e tükino ai i a ratou, e takahi ai i o ratou tika;
d) I ngä mahi peehi ia ratou kia örite ki a tauiwi;
e) I ngä mahi whakapäho kino hei whakatö i te riri me te whakahäwea i te
tangata, nä te tae o tona kiri te take.
Upoko 9
Ka whai mana ngä iwi taketake takitini, takitahi ranei, ki te noho ä iwi, ä rohe ranei
i raro i o ratou ano tikanga tuku iho, me kaua rawa he whakahäwea e pupü ake i te
whakamahinga o taua tikanga.
Upoko 10
Me kaua rawa ngä Iwi Taketake e panaia mai i o ratou whenua, o ratou rohe pötae,
papakäinga. Me kaua ratou e nekehia ki waahi kë mehemea kähore ratou i whai wä ki te
whiriwhiri, ki te whakae ranei ki tetahi whakaetanga tötika, mena ka taea, me rapua he
huarahi e ähei ai ratou te hoki mai ano ki te papakäinga.
Upoko 11
1. Me ähei nga Iwi Taketake ki te whakamahi ki te whakaora i o ratou tikanga tüturu
me a ratou taonga tuku iho. Kei i a ratou te mana ki te poipoi, ki te tiaki, ki te
whakapakari i ngä taonga o nehe, o inaianei, o ngä rä kei mua, pera tonu i ngä waahi
tapu, ngä taonga toi, whakairo, ngä kawa, ngä mätauranga, ngä mahi ä rehia me ngä
körero tuku iho
2. Me aro te Käwanatanga ki te hanga huarahi hei whakaea i ngä nawe, ä ko enei
huarahi me hangatahi i waenga i ngä Iwi Taketake, hei whakaea i te tango pokanoa i
o ratou taonga tuku iho, taonga tüturu, taonga wairua hoki, me te takatakahia o ngä
ture, tikanga, me ngä kawa.
Upoko 12
1. He mana to te Iwi Taketake ki te whakarärangi, ki te whakamahi, ki te whakapakari
me te ako i a ratou tikanga wairua, whakapono, ngä ähuatanga whakahaere, ngä
kawa; te mana hei poipoi, hei tiaki, te mana motuhake ki o ratou waahi tapu, te
mana whakamahi i a ratou nei taonga tapu, me te mana ki te whakahoki mai i a
ratou nei mokomokai, koiwi ranei ki te wä käinga.
2. Me taikaha ngä Käwanatanga ki te whakawätea i ngä huarahi e taea ai e ngä Iwi
Taketake ki te toro atu/ ki te whakahoki mai ranei i a ratou taonga tapu, koiwi
tangata kei a tauiwi e pupuri ana, a me hoki mai i raro i te tika, i raro ano i nga
huarahi i hangatahi ai i waenga i ngä Iwi Taketake nei.
Upoko 13
1. Kei ngä Iwi Taketake te mana ki te whakaara ake, ki te whakamahi, te whakapakari
me te whängai ki ngä uri whakaheke, o ratou nei hitori, reo me ona tikanga,
whakaaro, tuhituhi, me te mana kia mau tonu a ratou ingoa mo nga käinga ä Iwi me
ngä tängata hoki.
2. Me whai huarahi tötika ngä Käwanatanga ki te tiaki i tenei tikanga, me te whai ano
kia äta märama ngä Iwi Taketake ki ngä kaupapa törangapu, ki ngä whakahaerenga ä
te ture, mai tetahi kaiwhakamärama, ma tetahi atu huarahi ranei.
Upoko 14
1. Kei ngä Iwi Taketake ano te mana ki te whakatü me te whakahaere i a ratou huarahi
whai mätauranga, o ratou kura, e ako ai i roto ano i to ratou ake reo, e hängai ana ki
a ratou tikanga tohutohu, tikanga whakaako.
2. Ko nga Tängata Whenua, me kï ra ko nga tamariki, e tika ana kia whiwhi i ngä
taumata katoa o ngä momo mätauranga a ngä kura Käwanatanga a me kaua rawa e
whakahäweatia.
3. Ma te mahitahi a ngä Käwanatanga me ngä Iwi Taketake, ka hangaia he huarahi e
taea ai te toro atu ki ngä tohutohu mätauranga i raro i a ratou ake tikanga, i roto i
o ratou ake reo, mo ngä tängata Taketake, me ki ra mo ngä tamariki, me era atu kei
waho i o ratou rohe pötae e noho ana.
Upoko 15
1. He tikanga kia mau tonu te mana me te motuhaketanga o ngä Iwi Taketake ki o
ratou ano taonga tuku iho, hitori, moemoea, wawata, a me kitea tonu i roto i ngä
akoranga, i waenganui ano hoki i ngä pänui ä Iwi.
2. Me äta mahitahi, me äta körerotahi ngä Käwanatanga me ngä Iwi Taketake, ki te
whakarite he huarahi totika, hei takatakahi i te whakahäwea, hei whakamutu i ngä
mahi peehi tangata, a me whakanui kë ko te ngakau mahaki, te rapunga mätauranga
me te whakaaro pai tetahi ki tetahi, mai ngä moka o ngä rohe katoa.
Upoko 16
1. Me whai tika ngä Iwi Taketake ki te whakatü i o ratou ake huarahi päpäho i roto i o
ratou ake reo, a me tuwhera ano hoki ngä tatau katoa a nga kaipäpäho tauiwi ki a
ratou .
2. Me whai huarahi totika ngä käwanatanga kia pumau tonu ngä kaipäpäho
Käwanatanga ki te whakaatu mai i te whänuitanga o ngä tikanga taketake. Mä ngä
Käwanatanga ano e whai kia wätea te whakätu mai i ngä kaupapa, me aukati hoki te
whakahäwea, me tautokohia ano ngä päpäho motuhake ki te whakätu totika mai i
te whänuitanga o ngä taonga tuku iho a ngä iwi taketake.
Upoko 17
1. Ka whai mana ngä iwi taketake, takitini, takitahi ranei, ki ngä ritenga o, nga ture
whai mahi o tona ake whenua, me ngä ture whai mahi o te Ao.
2. Me mahitahi ngä Käwanatanga me ngä Iwi Taketake, ki te whakatü ritenga
whakamaru i nga tamariki o nga iwi taketake, mai i nga mahi kino whakahäwini, nga
mahi e tükino ana ia ratou, e whakararu ana i nga mahi mätauranga, a ka tau hoki te
kino, ki te tinana, te wairua, te hinengaro, me te noho ano o te tangata.
3. E whai tika ana te iwi taketake, ki te noho wätea mai i ngä mahi whakahäwea i roto i
nga ritenga ä mahi, me etahi atu ano o nga ritenga (inter - alia) penei me nga tikanga
utu mahi.
Upoko 18
Kei te whai mana ngä Iwi Taketake ki te whakauru atu ki nga huihuinga whakataunga
take e pä ana kia ratou, e pä ana hoki ki o ratou tikanga. Mä ratou ano e tohu nga
kaikorero mai i o ratou ake tikanga huihuinga ä iwi, me te mau tonu i nga kaupapa
whakatau take i tukua iho e o ratou mätua tupuna.
Upoko 19
Me körero tahi te käwanatanga me nga iwi taketake, i runga i te kaupapa o te
whakapono, ki te whakatau whakaetanga, kahore nei he here, a kia märama tonu hoki
tenei ki te iwi Taketake, i mua atu i te whakatünga ture, ritenga mahi e pä ana ki nga iwi
taketake.
Upoko 20
1. E whai mana ana nga iwi taketake ki te whakatü i o ratou ake kaupapa törangapu,
kaupapa oranga, nohonga ä iwi, me te noho pümau i raro i o ratou tikanga oranga,
me te wätea hoki ki te whai i nga tikanga a o ratou mätua tupuna hei oranga
motuhake mo ratou.
2. E whai mana ana nga iwi taketake kua wetewetehia mai i o ratou tikanga oranga, ki
te whakatü kaupapa utu mo te whakatika i enei.
Upoko 21
1. E whai mana ana ngä iwi taketake, kia kaua hoki ratou e whakahäweatia, mo te
whakatu tikanga whakapai, whakakaha ake i to ratou oranga, me nga ähua nohonga
ä iwi. E pä atu ana hoki enei ki nga ritenga mätauranga, ritenga whai mahi me nga
ritenga akoranga mahi, ritenga whai whare nohonga mo te whanau, ritenga hauora,
me nga ritenga whai penihana.
2. Me mahi kaupapa ngä Käwana, kaupapa motuhake hoki mena ka hiahiatia, hei
whakapai ake i ngä ähuatanga oranga nohonga ä iwi o nga Iwi Taketake. Me äta
whakaritea ngä tika me ngä kaupapa oranga mo ngä kuia ngä kaumatua ngä wähine,
taiohi rangatahi, taitamariki me te hunga hauä o ngä iwi taketake o te whenua.
Upoko 22
1. Ka whakamahia tenei Whakapuakitanga, kia whai whakaaro tonu ki nga tika me nga
uaratanga motuhake o nga kuia, kaumatua, wähine, taiohi rangatahi, taitamariki me
te hunga hauä o ngä iwi taketake.
2. Me mahi tahi te Käwana me ngä iwi taketake,i etahi kaupapa, whakamaru, mo te
tiaki i nga wähine me nga taitamariki, mai i ngä mahi tükino mahi patu me nga mahi
whakahäwea hoki.
Upoko 23
E whai mana ana ngä iwi taketake ki te whakatü kaupapa oranga mo ratou ano. Kei te
iwi taketake tonu te mana ki te whakatü kaupapa hauora, kaupapa whare noho mo te
whänau, me etahi atu kaupapa oranga whainga rawa, oranga ä iwi, me te whakamahi i
enei kaupapa mai i o ratou roopu whakahaere, i raro hoki i o ratou ake tikanga.
Upoko 24
1. E whai mana ana ngä Iwi taketake ki o ratou rongoa, me ngä kaupapa mahi hauora i
raro ano i o ratou tikanga, me ngä mahi tiaki hoki i o ratou, räkau rongoa, kararehe
rongoa, me ngä taonga öpapa. Kei te whai mana me te wätea tonu hoki ratou, ki te
kökiri i ngä rätonga hauora, a kia kaua hoki ratou e whakahäweatia mo tenei.
2. Kei te hunga taketake te mana örite ki te whai i ngä kaupapa hauora ä tinana,
hauora ä hinengaro hoki. Me äta whakatüria e te Käwanatanga he ritenga hei
whakarangatira i tenei.
Upoko 25
E whai mana ana ngä Iwi Taketake ki te pupuri, ki te whakakaha i te hononga wairua,
te whanaungatanga ki o ratou whenua tuku iho, whenua noho, me ngä whenua kei te
whakamahia, nga wai, nga awawa, te takutai moana me o ratou taonga katoa, kei roto i
o ratou rohe potae, me te tiaki hoki i enei taonga katoa mo nga uri kei te heke mai.
Upoko 26
1. E whai mana ana ngä Iwi Taketake ki ngä whenua ngä rohe pötae, ngä rauemi, i
tukua iho kia ratou, ä me nga whenua kei te whakamahia nei e ratou.
2. E whai mana ana ngä Iwi taketake ki te pupuri ki te whakamahi me te whakatü
ritenga mo ngä whenua, ngä rohe pötae, me ngä rauemi tuku iho, ä me nga whenua
hoki kua riro mai nei i a ratou.
3. Me whakatüria e te Käwanatanga he ture kaitiaki mo enei whenua, rohe pötae me
ngä rauemi o ngä iwi taketake. Me whakatüria hoki enei ture i raro ano i ngä tikanga
o ngä iwi taketake.
Upoko 27
Me mahi tahi te Käwanatanga me ngä Iwi Taketake ki te whakatü kaupapa, e märama
ana, e pai ana ki te katoa, me te aro atu ki ngä tikanga o ngä Iwi taketake. He kaupapa
enei hei whakatau i nga take e pä ana ki nga tika o ngä Iwi Taketake ara nga tika ki o
ratou whenua, o ratou rohe potae, me o ratou taonga katoa.
Upoko 28
1. E whai mana ana ngä Iwi Taketake, ki nga tikanga whakawä, tikanga utu, mö ö
ratou whenua, ö ratou rohe potae me ö ratou taonga rauemi tuku iho. Ko enei nga
whenua me nga rauemi tuku iho, kua raupatuhia, tähaetia, kahore hoki ratou i
märama no hea kë tenei ähuatanga.
2. Ko nga kaupapa utu, kia tau i te tuatahi ma te tangata whenua ano e whakae, ko te
riro whenua me whakahoki whenua mai, he whenua ke ano ranei te utu, me te pera
ano nga whakatau mo nga rohe potae me nga taonga rauemi, kia orite tonu te utu
whakatau.
Upoko 29
1. E whai mana ana ngä Iwi Taketake ki te tiaki, ki te whakatü tikanga whakamaru i te
taiao me te tiaki i nga ritenga oranga mo te whenua, mo nga rohe potae, me ngä
rauemi. Me whakatüria e te Käwana etahi kaupapa hei äwhina i te Iwi Taketake mo
nga mahi tiaki manaaki hoki i te taiao, kia kaua hoki enei kaupapa e tü whakahäwea
ki te iwi taketake.
2. Me whai tikanga tonu te Käwana ki te whakatü kaupapa kia kore nga paru kino,
morearea e puritia e whiua ki runga ki te whenua, ki nga rohe potae o ngä Iwi
Taketake.
3. Me whakatü kaupapa ano hoki ngä Käwana mo te äta tirotiro, me te whakapai,
whakatika i te hauora o ngä Iwi Taketake i pängia i te mate nä enei taonga morearea,
paru kino kua whiua nei ki runga ki o ratou whenua ki o ratou rohe potae hoki.
Upoko 30
1. Kaua e whakatüria he mahi tauä, mahi pakanga, ki runga ki ngä whenua o ngä Iwi
Taketake, ki roto ranei i o ratou rohe potae, engari ka aukatihia tenei mehemea he
tono, na te iwi whänui, he painga hoki mo te katoa, na te whakae ranei o te Iwi
Taketake.
2. Me körero tahi te Käwana me ngä Iwi Taketake, mai ano i o ratou tikanga huihuinga i
mua atu i te whakamahinga o etahi kaupapa pakanga, tauä, mahi hoia ranei ki runga
ki o ratou whenua, i roto ranei i o ratou rohe pötae.
Upoko 31
1. E whai mana ana ngä Iwi Taketake ki te pupuri me te whakakaha tonu, ki te mau i te
mana whakahaere, ki te tiaki me te whakapakari i o ratou ake tikanga tuku iho o nga
matua tupuna, ara o ratou tikanga mätauranga me o ratou tikanga whakapuakitanga
me te whakahaere ano i o ratou ake tikanga putaiao, tikanga hangarau, ngä rauemi
ira tangata, käkano, rongoa ä me te mätauranga ki nga taonga o te wao nui a Tane,
ki nga korero tuku iho, nga pukapuka papatupu, nga mahi toi whakaari, nga mahi
täkaro tuku iho me nga mahi toi, toi ä tinana hoki.
E whai mana ana hoki nga Iwi Taketake ki te pupuri me te mau i te mana
whakahaere, ki te tiaki me te whakapakari i o ratou mätauranga ki nga tikanga tuku
iho, ki nga tikanga o nga mätua tupuna me te mana ki te whakapuaki hoki i enei.
2. Kia mahi te Käwana ki te whakatü ritenga ki te tiaki i te mana o nga Iwi Taketake.
Upoko 32
1. E whai mana ana nga Iwi Taketake ki te whakatau me te whakamahi tikanga
whakanui, me nga tikanga whakatakoto kaupapa, mo te mahi i o ratou whenua, o
ratou rohe potae me era atu rauemi tuku iho.
2. Me körero tahi te Käwana me ngä Iwi Taketake, kanohi ki te kanohi, mai ano i o
ratou whakaminenga, ki te whai whakaetanga, kahore nei he here i mua atu i te
taunga o etahi kaupapa mahi, e pä ana ki o ratou whenua o ratou rohe potae, me o
ratou taonga rauemi hoki arä nga kaupapa mahi whakahäwini nga öpapa, nga wai,
me era atu taonga rauemi.
Upoko 33
1. E whai mana ana ngä Iwi Taketake ki te whakatau i o ratou ake turangawaewae, te
mematanga ranei i raro i o ratou tikanga tuku iho. Kähore hoki tenei e aukati ana i
te mana o nga Iwi Taketake, ki te whai i te tangata whenuatanga o whenua kë atu e
noho nei ratou.
2. Kei te Iwi Taketake hoki te tika ki te whakatau türanga ki te köwhiri hoki i nga mema
o to ratou whakaminenga i raro ano i o ratou tikanga.
Upoko 34
E whai mana ana ngä Iwi Taketake ki te whakanui te whakatü i o ratou kaupapa
whakaminenga me o ratou ake tikanga motuhake, te wairuatanga, nga tikanga tuku iho,
nga ritenga whakahaere me nga mahi whakawä tikanga whakawa ranei I raro ano I te
mana o nga Tika Tangata o te Ao.
Upoko 35
E whai mana ana nga Iwi Taketake ki te whakarite i nga kawenga tikanga häpori.
Upoko 36
1. E whai mana ana ngä Iwi Taketake, arä ratou kei te noho wehewehe i nga rohe,
ki te mau me te whakanui i ngä mahi, whanaungatanga me ngä ritenga mahi tahi,
nga tikanga taha wairua, taha tikanga tangata, torangapü, taha oranga tangata, i
waenganui ano i a ratou, me nga Iwi katoa e tau mai ana ki te rohe.
2. Kia mahi tahi te Käwana me ngä Iwi Taketake ki te whakatu ritenga ki te tiaki i enei
tika o nga Iwi Taketake.
Upoko 37
1. E whai mana ana ngä Iwi Taketake ki te tü Rangatira, ki te mahi tikanga, me
te whakaü Tiriti, whakaetanga me era atu honohonotanga kua whakaritea me
te Käwana, ki o ratou nei uri hoki, ä me te whakahau kia whakahonoretia kia
whakanuia e ngä Käwana enei Tiriti, whakaetanga me era atu ritenga katoa.
2. Kähore hoki he ritenga i roto i tenei Whakapuakitanga e aukati ana, e whakaiti ana
ranei i nga tika, o ngä Iwi Taketake i raro i nga Tiriti, nga Whakaetanga me era atu
ritenga katoa.
Upoko 38
Me mahi tahi ngä Käwana me ngä Iwi Taketake o ngä Whenua ki te whakatü tikanga arä
tikanga ture ki te whakatutuki i ngä wawata o tenei Whakapuakitanga.
Upoko 39
He mana ano kei ngä Iwi Taketake ki te whai äwhinatanga mo ngä mahi pütea moni
me nga mahi hangarau mai i nga Käwanatanga o ngä Whenua me ngä hononga ki
ngä whenua o täwähi kia tutuki pai ai te mana kua whakatakotohia nei i raro i tenei
Whakapuakitanaga.
Upoko 40
E whai mana ana ngä Iwi Taketake ki te whai huarahi whakatau take arä huarahi i raro
i ngä kaupapa o te tika, mo te whakatau take i waenganui i nga Iwi Taketake me ngä
Käwana o te whenua, etahi atu roopu ranei, me te whai hoki i te haurahi utu mo nga
takahitanga o a ratou tika arä ngä tika o te tangata me ngä tika o te hapu, Iwi hoki. Me
aro atu hoki enei huarahi i raro i nga tikanga tonu o nga Iwi Taketake o ratou ake ture me
o ratou ritenga tuku iho, me te haere tonu i raro i nga kaupapa o nga tika o te tangata
puta noa te Ao.
Upoko 41
Mä ngä roopu ano o te Runanga Whakakotahi i ngä Iwi o te Ao e whakatü ritenga me te
äpiti atu ki nga roopu käwanatanga hoki, hei whakatutuki i ngä wawata katoa o tenei
Whakapuakitanga mai i ngä mahi whakahaere, mahi pütea rawa, me te hangarau hoki.
Me whakaritea ano he ritenga hei whakauru mai i ngä Iwi Taketake.
Upoko 42
Ko te Runanga Whakakotahi i ngä Iwi o te Ao, me te Taumata Runanga mo ngä Iwi
Taketake (ara Permanent Forum on Indigenous Peoples) me ngä roopu motuhake kua
tohua mo enei mahi mai ano i ngä whenua me ngä Käwanatanga, me whakanui i te
whakamahinga o ngä wawata o tenei Whakapuakitanga me te whai i muri iho i pehea te
pai te kino ranei o ngä mahi o tenei Whakapuakitanga.
Upoko 43
Ko ngä tika kei te whakatakotohia atu i konei, ko nga tika motuhake mo te oranga, te
mana me te whai i te oranga o ngä Iwi Taketake.
Upoko 44
Ko ngä tika katoa kei te kitea i konei e örite ana te tü mo te täne me te wahine o ngä Iwi
Taketake.
Upoko 45
Kahore he körero i raro i tenei Whakapuakitanga e aukati ana i ngä tika o ngä Iwi
Taketake arä ngä tika inaianei me nga tika kei te heke mai.
Upoko 46
1. Kahore he körero whakamärama i roto i tenei Whakapuakitanga e mea ana he mana
to te Käwana, etahi roopu a Iwi, etahi tangata ranei ki te mahi i etahi mahi ritenga e
takahi ana i te Tutohinga o te Runanga Whakakotahi i ngä Iwi o te Ao Charter of the
United Nations e mea ana ranei ahakoa iti nei kei a ratou te mana mo te takahi,te
whakawehewehe te katoa etahi waahi ranei o ngä Rohe Potae Mana Whenua te
Rangatiratanga ranei o te Käwanatanga o taua ake whenua.
2. Me whai tonu i ngä tika o te tangata, te rangatiratanga me te mana o te tangata, i
roto i ngä kauapapa whakamahi i te Whakapuakitanga.
Ko nga mahi katoa mo nga tika i raro i tenei Whakapuakitanga ka aro atu ki nga
ritenga ä ture me ngä ture kua whakatakotohia mai e te Ao mo nga Tika o te
Tangata. Kia kaua hoki enei ritenga e whakahäwea i te tangata me te whai motuhake
mo te whakatü rangatiratanga me te whakanui i nga tika me te whakawätea i nga
here o etahi atu, me te mau i te kaupapa o te nohonga kotahitanga.
3. Ko nga tikanga here kua whakatakotohia nei i roto i tenei Whakapuakitanga me
aro atu ki nga kaupapa o te tika, te noho kotahitanga, te whakanui i nga Tika o te
Tangata, te örite, te kore whakahäwea, te pono me te tika o nga mahi Käwanatanga,
me te whakapono hoki o tetahi ki tetahi.


kering
kering
Latest page update: made by kering , Oct 2 2009, 11:53 PM EDT (about this update About This Update kering Edited by kering

3 words added
77 words deleted

view changes

- complete history)
More Info: links to this page
There are no threads for this page.  Be the first to start a new thread.

Related Content

  (what's this?Related ContentThanks to keyword tags, links to related pages and threads are added to the bottom of your pages. Up to 15 links are shown, determined by matching tags and by how recently the content was updated; keeping the most current at the top. Share your feedback on Wetpaint Central.)